ท้องฟ้าไม่มีความหมาย ถ้าไม่มีใครแหงนมองฟ้าของคนอื่น

เรามักมีปัญหาบ่อย ๆ เวลากล่าวอะไรถึงบุคคลก็มักกระทบถึงสถาบันที่บุคคลนั้นสังกัดอยู่ หรือบางทีกล่าวอะไรถึงสถาบันก็ไปกระทบถึงบุคคลที่สังกัดอยู่ในสถาบันเหล่านั้น

จริง ๆ แล้วบุคคลกับสถาบันก็มีส่วนเกี่ยวข้องกันอยู่ แน่นอนบุคคลที่สังกัดอยู่ในสถาบันนั้นสามารถปรับเปลี่ยนบทบาทหรือภาพลักษณ์ของสถาบันได้ แต่บางทีกรอบของความเป็น "สถาบัน" นั้นใหญ่โตเกินกว่าเฉพาะบุคคลภายในนั้นจะปรับเปลี่ยนได้โดยง่าย

ที่กล่าวมารวม ๆ นี่ก็เพราะอยากจะพูดถึงสถาบันการศึกษา

ช่วงที่ผ่านมาไม่กี่วันก่อนได้พูดคุยกับหลายคนเกี่ยวกับปัญหาอันวิกฤตของการศึกษาไทย อาจารย์ท่านหนึ่งเล่าให้ฟังว่าได้อ่านบทความของภาวิช ทองโรจน์ ที่เขียนถึงระดับของนักเรียนไทยในการวัดผลซึ่งมีผลตกต่ำลงเรื่อย ๆ

สถาบันการศึกษา ถ้ามองระดับใหญ่ ในระดับประเทศ แน่นอนผู้บริหารสถานศึกษาทั้งหมด หรือทางกระทรวง อาจจะมีอำนาจหน้าที่ที่สามารถปรับเปลี่ยนรูปแบบการจัดการศึกษาในระดับประเทศได้  แต่สถาบันการศึกษาก็เกี่ยวข้องโดยตรงกับความคิดความเชื่อของคนในประเทศ  การเปลี่ยนเฉพาะรูปแบบการศึกษาจากภายในเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอต่อการพัฒนาการศึกษาในบ้านเราได้  ถ้าความคิดของคนอื่น ๆ ในสังคมไม่เปลี่ยนแปลงตาม

มีความพยายามออกแบบรูปแบบการศึกษาใหม่ เพื่อกำหนดบทบาทของการศึกษาที่เป็นสถาบัน (เรียนตามหลักสูตร) กับการศึกษาที่เกิดขึ้นนอกเหนือจากนั้น เช่น เรียนด้วยตนเองตามเรื่องที่สนใจ เรียนโดยการทดสอบทดลองเสาะแสวงหาเอง เรียนที่บ้าน รวมถึงบทบาทระหว่างสถาบันการศึกษากับครอบครัว

จริง ๆ แล้วเรื่องสถาบันการศึกษาเป็นเรื่องที่ใหญ่มาก การศึกษาเป็นเรื่องของอนาคต ผมเชื่อว่าการพูดคุยอย่างกว้างขวางโดยคนทุกกลุ่ม ที่แน่นอนต้องมีความข้องเกี่ยวกับสถาบันการศึกษาไม่ว่าทางใดก็ทางหนึ่ง น่าจะเป็นสิ่งที่ดีมาก

สำหรับคนที่อยู่ในสถาบันการศึกษาเอง ทั้งผู้บริหาร ครู อาจารย์ ก็ควรจะต้องมองตนเองถอยห่างออกจากภาพของการเป็นสถาบันเสียบ้าง  เพื่อที่จะทำให้สามารถรับฟังคำวิพากษ์วิจารณ์ได้อย่างไม่ต้องนำตัวเองเข้าไปบาดเจ็บด้วย (รวมถึงอาจจะวิพากษ์วิจารณ์สถาบันของตนเองได้ด้วยอีกต่างหาก)